است ، بطورى كه زبانه بكشد . * ( « وَإِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ » ) * مصدر « ازلاف » كه فعل مجهول « ازلفت » از آن گرفته شده ، به معناى نزديك آوردن است ، منظور اين است كه در قيامت بهشت را به اهل آن نزديك مىكنند تا داخلش شوند . * ( « عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ » ) * اين جمله جواب كلمه « اذا » است ، كه در دوازده آيه تكرار شده بود ، و منظور از كلمه « نفس » جنس آدميان است ، و مراد از جمله * ( « ما أَحْضَرَتْ » ) * اعمالى است كه هر فردى در دنيا انجام داده ، وقتى گفته مىشود : « احضرت الشيء » معنايش اين است كه : من آن چيز را حاضر يافتم ، هم چنان كه وقتى گفته مىشود : « احمدت الشيء » معنايش اين است كه من آن چيز را محمود و پسنديده يافتم . بنا بر اين ، آيه مورد بحث در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 1 » . بحث روايتى در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ » ) * فرموده : يعنى خورشيد سياه و تاريك مىشود ، و در معناى آيه * ( « وَإِذَا النُّجُومُ انْكَدَرَتْ » ) * فرموده : يعنى نورش از بين مىرود ، و در * ( « وَإِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ » ) * فرموده : حركت مىكند اين همان است كه در آيه « تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ - كوه ها را جامد مىپندارى و حال آنكه مانند ابرها در حركتند » فرمود . و در آيه « * ( وَإِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ ) * » فرموده اشتران وقتى كه همه خلق مردند بىصاحب مىمانند ، كسى نيست شير آنها را بدوشد ، و در جمله * ( « وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ » ) * فرمود : درياهايى كه پيرامون كره زمين هستند همه آتش مىشوند ، و در جمله * ( « وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ » ) * فرمود : يعنى با حور العين تزويج مىكنند « 2 » . و نيز در آن كتاب در روايت ابى الجارود از امام باقر ( ع ) آمده كه در معناى آيه * ( « وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ » ) * فرموده : اما اهل بهشت با خيرات حسان ( حور العين ) ازدواج مىكنند ، و اما اهل دوزخ ، بايد دانست كه با هر انسانى از دوزخيان شيطانى است ، يعنى هر

--> ( 1 ) روزى كه هر نفسى آنچه را كه از خير و شر كرده حاضر مىيابد . سوره آل عمران ، آيه 30 . ( 2 ) تفسير قمى ، ج 2 ، ص 407 .